PDA

Voir la version complète : Amawal n Tmazight


iles ilelli
02/02/2003, 16h55
Azul fell-awen,
Azul fell-ak ay Amnay,

Asentel-agi (sujet) bdigh-t-id akken ay msefhamegh yagi akk d Wemnay, i lmend n unadi d wejmaâ n wawalen n tmazight i lmend n usbeddi n umawal (dictionnaire) ameqqran n tutlayt-nnegh.

Ilaq ad nez'ret d akken ar ass-a werâad d-yettwaxdem umawal n tmazight amatu (general), a d-ijemmlen AWALEN MERR'A n tutlayt-nnegh, di lweqt i deg tutlayin timuddirin akk n ddunit sâant amawal am wa.

Amawal amatu n tutlayt tamazight d win a yesâun azal meqqren ssya gher sdat, imi d netta ad d-yilin d tigejdit i leqdicat a yerzun asnerni d wesnulfu n wawalen imaynuten di tmazight, yernu digh ad yesâu tasghent (ddur') meqqren di leqdicat n usselmed n tmazight akk d unadi ghef tutlayt. Akken yebghu yili, ur nestufa ara tura ad d-nemmeslay ghef lfaydat n leqdic am wa, u anect-a aql-agh ad d-nawi fell-as awal simmal nettaz' di leqdic-nnegh.

Ma d taswiât-a, ilaq kan ad nz'er d akken leqdicat ara yettwaxdamen ghef umawal di tesdawiyin, d wid yetteklen s wat'as ghef yedlisen ay d-ddjan yemnuda (chercheurs) ay inudan deg wennar, yili ass-a, anadi deg wennar ifuk !!! Asmi ay nudan Yir'umyen deg wennar, ur d-criwen ara akk ayen yellan d agerruj di tmazight, d acu kan, seg wasmi ay ffghen negh ay h'ebsen anadi-nsen, ilaq ad d-nini d akken ur d-llin ara dgha s tidet wid ay ten-id-ixelfen akken ad kemmlen leqdic-nsen.

Si tama nnid'en, xas Ir'umyen-agi ddjan-d kra n leqdicat ifazen yernu ikemlen di kra n yisental, leqdicat-agi-nsen mazal h'wadjen at'as n ukemmel sya ar sdat. Ghef umedya, xas neqqar-d d akken amawal ameqqran akk n tmazight ay yettwassnen ar ass-a d win n Père de Faucauld, ay yexdem ghef tmaheght ay ttmeslayen deg Uhaggar', Salem Chaker iger-d tamawt d akken amawal-agi, xas yekmel, maca yettnal kan YIWET (!!!) si tentalyin n tmaheght/tamaceght, wanag tamazight n Yimuhagh mazal tesâa at'as n tentalyin nnid'en umi werâad ur d-yettwaxdem ara umawal, akka am tmaceght n Tasili n Ajjer, tin n yidurar n Ayer akk d tin n Yiwellemden, atg. merr'a d tintalyin ay d-mazal sâant igerwaj ur nettwassen ara ar ass-a !!! Ma deg wayen yerzan taqbaylit, ula d nettat d tantala ay d-mazal ixuss'-itt umawal, imi amawal n teqbaylit ameqqran akk ay d-yettwaxedmen ar ass-a d win n Dallet, yernu at'as n medden ay yesh'assfen imi ay d-yewwi kan ghef teqbaylit n tama n Waghzen, di Ain Lh'emmam, meh'sub, ayen akk yellan deg-s qqaren-t ala kan deg YIWET (!!!) n tama si tmiwa n Tmurt n Leqbayel !!!

Ghef waya ay d-yettghimi leqdic n wejmaâ n wawalen (lexicographie) d win yellan s wazal-is, d win ay ilaqen ad yettwaxdem, i wakken, si tama, ad yekmel leqdic ussnan (scientifique) ay yettwaxdamen ghef tmazight, yernu i wakken digh ad d-NESSUKKES ayen yellan qrib ad yenger !!!

Yugh lh'al, taqbaylit negh tamazight s umata, d tutlayt ur nesâai ara win i s-d-igan leânaya, ayen i d as-id'emnen ad tidir ssya ar sdat u ad tt-yeh'rez seg wengar. Ghef waya, ayen akk yellan d tamazight ass-a, 99 % seg-s d ayen yellan di ccfawat n medden, werdjin yuri di lkaghed', ma d wid yecfan ghef waya, simmal yettâeddi zzman, simmal la ttmettaten, di lweqt i deg ilmez'yen imazighen, ur a ceffun, ur a lemmden ayen ssnen yimeqqranen-nsen. Dgha ghef waya ay ilaq ad nh'ar'fet, ad narut s kra n wayen umi nezmer uqbel ma yenger, uqbel ma ir'uh' si ccfawat, si tkatut tamazdayt (memoire collective).

Nekni di tiddukla-nnegh, Tiddukla Tadelsant Imedyazen, aql-agh la nqeddec deg wanect-a, la d-njemmeâ s kra n wayen yellan d tasekla tatlayt (litterature orale) negh d awalen iqburen n tmazight, yernu ass-a, nefren digh ad nesseqdec ttawil n internet akken ad nesseâjel citt'ah' leqcit-agi, u ad t-nerr d amellil ugar (plus efficace).
Yugh lh'al, imi az'ett'a agraghlan (reseau international = internet) yettaddja imdanen izedghen di tmiwa yembaâaden wagar-asent ad myussanen u ad mbaddalen isallen, ihi ula d nekni iswi-nnegh seg wesnulfu n usentel-agi deg tencirt n kabyle.com netta d akken nebgha ad nembaddal isallen akk d Leqbayel nnid'en, akk d Yimazighen nnid'en, ghef wawalen ay d-njemmeâ ssya u ssya si tmiwa n Tmurt n Leqbayel negh n Tmazgha s umata. Lemmer ad agh-d-iâiwen yal yiwen s wayen yessen, yal yiwen si tama-yines, leqdic-nnegh d yili d win ifazen mlih', yernu ad d-yawi lfayda meqqren i tutlayt tamazight.

Ihi amek a d-yili leqdic-agi ? Nekni di tiddukla nettawi-d at'as n wawalen umi ur nessin ara inumak, dgha nebgha ad naf win/wid a d agh-ten-id-yesfehmen, ma yessen-iten negh ma qqaren-ten di tama-yines/nsen. Ghef waya, awalen-a nekni ad ten-id-nessers d umughen (listes), dgha s kra n win a yafen deg wumughen-agi awalen umi yessen anamek, awfan ad agh-d-yaru gher tfelwit-agi akken ad agh-d-yini d acu-t unamek-is. Nebgha digh, lemmer d lebghi, yiwen mi a d agh-d-issefhem awal, ad agh-d-yefk tama anda ay t-qqaren, am akken digh a d agh-yefk amedya (exemple) di tefyirt (phrase), akken ad nefhem mlih' amek ay t-sseqdacen.

Si tama nnid'en, u ger n wawalen ay nezmer ad ten-id-nefk deg wumughen-nnegh, llan digh wawalen umi nessen inumak, ad ten-id-nefk kan akken ad nz'er amek ay ten-qqaren di tmiwa nnid'en, imi maci Leqbayel merr'a sseqdacen yiwen n wawal i yiwet n tghawsa, dgha deg wumughen am wigi, yezmer wawal ad yighzif digh, ladgha ma newwi-t-id ghef kra n wensay (tradition) ay yellan di tama-ya negh di tama nnid'en.

Leqdic-agi n wejmaâ n yisallen n internet d win ay nessefra digh ad t-nesseqdec i lmend n wejmaâ n yisefra (tamedyazt), n tmucuha akk d temâayin, akk d yinzan, dgha, neh'wadj s tidet wid yessnen tamazight, wid umi iserreh' yiles di tutlayt negh wid yebghan ad issinen yernu ttnadin i wakken ad agh-d-bedden i lmendad di leqdicat-agi.

Nessaram d akken ad ilin at'as n wid a d-yerren i teghri-nnegh, acku, id'her-awen lh'al, leqdic-agi ilaq ad yettwaxdem uqbel ma ifat lh'al ...

Tanemmirt

AMENAY2
03/02/2003, 10h26
Azul fellak a yiles ilelli.
"Mzal lxir ar zdat" akken i s-yenna dda lmulud (fellas ye3fu rebbi).
Ihi, deg wayen iccudden ar leqdic n tdukkla-nnegh, dgha leqdic aki n unadi ghef wawalen ur nessin ara, xsegh kan ad inigh belli: LEQDIC AM WA D WIN A YEGREN IXULAF MEQQREN.

Send anawed' aden-meslay ghef leqdic aki, xsegh kan ak-inigh a yameddakel akken ata ssutregh ar "moderteur" n tfelwit aki akken ad yawi asebter aki ar tfelwit-nni n TIRA S TMAZIGHT ''expression llibre".
Acku llan at'as n waytmaten-nnegh id yettinigen gher din. Ttarun-d daghen s tmazight.
Ihi asebter aki a t-nawi ar tfelwit tayed' . Dinna nezmer a nesqerdec s-ttawil kan tadyant aki n unadi n wawalen.

Afud meqqren fellak
Afud meqqren i tdukkla imedyazen.
Ar tufat a yameddakel

AMENAY2
03/02/2003, 13h39
Atan ihi a Yiles iwiγ-k-id tam-inu:D
Dγa, akken ad kemmelaγ γef wayen id nniγ seg lina: deg tencirt-aki llan at'as n leqbayel id yusan seg at'as n temnad'in si tmurt n tmazγa.
Igerrez imi nezmer ad naf at'as n wawalen imaynuten "wid ur nessin ara".
Amawal n tentala (dialecte) taqbaylit ma teksed' winna n dda lmulud (fellas yeεfu rebbi) ad naf belli, imawalen yettuxedmen, xus'en ama deg awalen, ama di tira.
mačči at'as uya mi wallaγ amawal n JM.DALLET. Xseγ ad iniγ akken ixus' , acku tuggett ger wawalen id yiwi deg umawal-nni ; ttwaksend si tmeslayt n Igawawen (ain el hemmam, din γur-wen di larbεa, at wasif,atg...), γef umedya; llan at'as n wawalen daki γur-neγ deg Yeflisen, ulac-iten deg umawal n Dallet!!.

S tumert meqqren, ma yella as-tged' afud i usebter aki. Awid akka awalen, llant taysmatin d watmaten-nneγ ahat mazal seqdacenten di tudrin-nsen.

Asirem-iw meqqren ; ass ma-d z'reγ tafelwit aki teččured s yiznen.
Afud zedigen d win meqqren.
Ğğiγ-ak talwit

iles ilelli
04/02/2003, 19h03
Azul fell-ak a gma âzizen,

Yal tikkelt i deg a nger tighri, d kettc ay d amezwaru ay d-ittaran,
Ad isseghzef R'ebbi di leâmer'-ik,

Qlilit watmaten akka am kettc, d acu kan, akken d-tennid', nessaram ad d-nemlil kra seg-sen deg weh'ric-agi n tencirt.

Tesâid' lh'eqq, tanemmirt-ik imi ay t-ssutred' seg uqeddac n wemd'iq-agi ad d-yawi asentel-nnegh gher tama-yagi n tencirt, acku dgha ula d nekk steqsagh iman-iw, nnigh-as ma yella âemlegh mlih' nekkini ay t-id-yesnulfan anda ay ddewwir'en yemjah'en (les voyous) n internet.

D tidet, deg weh'ric-agi n tencirt ay yesâa usebter-nnegh ugar n usirem akken ad yelh'u, akken ad t-walin medden -wid akken ay teh'wadj tutlayt-, yernu ad d-ttekkin deg-s.

Bghigh digh ad ak-inigh tanemmirt meqqren imi ay d-tesseddayad' tansa n udeg n internet n tiddukla-nnegh deg westenyi-yinek :) Ad k-iâuzz R'ebbi.

Ma deg wayen yerzan amawal n Dallet akk d yimawalen imeqqranen iqdimen akk ay yettwaxedmen ghef tmazight, ilaq ad tez'red' d akken wigi d idlisen ay yettwaxedmen ala kan i lmend n wejmaâ n yisallen ussnanen (informations scientifiques) ghef tutlayt-nnegh, wanag maci i lmend n tukci n wemkan imeânen i tmazight. Imawalen-agi ihi, xas llan kra deg-sen fazen, maca ttghimin-d d idlisen kan n weglam (description) n tutlayt.

Id'her-ak lh'al, di leqdic ghef tutlayt, llant snat n tewsiyin (les'naf) n yimawalen. Llan YIMAWALEN USSNANEN, meh'sub wid ay d-ih'essben awalen n tutlayt i lmend n unadi, am akken llan YIMAWALEN IMUGNA, wid ay nesseqdac ssya gher da mi a ten-nih'widj (dictionnaires usuels), mi a neâreq deg kra n wawal, ur t-nessin ara negh mi a nebghu ad nz'er d acu-tt teghdirawt (orthographe) n kra n wawal. Ihi, di lweqt i deg imezwura-nni d imnuda akk d yimuzzag (specialistes) ay ten-isseqdacen, "imawalen imugna" d imdanen n menwala, iselmaden akk d yinelmaden n tutlayt merr'a zemren ad ten-sqedcen. D acu kan, taswiât-a, werâad tessawed' tmazight ad tesâu imawalen imugna, am akken ay ten-sâant tutlayin n ddunit merr'a.

Amawal ussnan/ n weglam (description) am win n Dallet negh win n de Faucuald, d imawalen yesseqdacen agemmay amsisli (alphabet phonetique), maci d agemmay n tira tamagnut (n menwala) am win i ss nettaru tamazight ass-a, yernu, si tama nnid'en, imi ay mxallafent talliyin i deg d-ttwaxedmen yimawalen-agi, ula d igemmayen imlisliyen ay yettusqedcen deg-sen ttemxallafen seg wa gher wa. Wanag, amawal amagnu (negh n usseqdec negh n usselmed), d win i deg ilaq ad yili ugemmay yeddukel, ghef yiwen-ines, yernu ad yili d win ay d agemmay n usselmed n tutlayt deg yigherbazen negh n tira n tutlayt deg yedlisen.

Nezmer ad nwali d akken amawal n tmazight tatrart ay d-yexdem Dda Lmulud (ad fell-as yeâfu R'ebbi) akk d yimeddukal-is, d tarmit (experience) si tmezwura i wakken ad d-xedmen amawal amagnu n tmazight, win a iâerd'en ad yesmugnet (normaliser) tutlayt yernu ad d-yesselmed digh i medden awalen imaynuten. D acu kan, seg wass-nni ar ass-a, maci d lh'adja meqqren ay yernan tettwaxdem deg wayen yerzan imawalen n usselmed, yernu tuget di leqdicat-agi ttghimin-d xuss'en at'as, ama seg yidis n tira, ama seg yidis n wawalen.

Di 1995, yessuffegh-d Mass Azeddine Tagamount amawal n ugherbaz amezwaru n tmazight di tmurt n Ldzayer, maca, akken yebghu yili, xas takti n leqdic-agi telha, tira n umawal-a ur tfaz ara akk, imi maci yiwen n ugemmay ay yesseqdec akken ad yaru tamazight, yernu taghdirawt (orthographe) yellan deg-s tebâed mlih' i wakken ad tili ts'ehh'a. Seg wass-n ar ass-a, rnan ffghen-d leqdicat nnid'en, u gar-asen, nezmer ad d-nader Amawal n Ldjib ay d-yexdem Mass Arab Benyounes, d leqdic ay yebgha ad yili d amawal n usselmed ikemlen i tutlayt tamazight, imi maci ala kan d awalen "imensayen" (traditionnel) ay d-yewwi deg-s, wanag yerna-d deg-s ula d awalen n tmazight tatrart (moderne), u yessumer-d (proposer) deg-s at'as n wawalen imaynuten nnid'en ur d-yessumer ara Dda Lmulud di tallit-is. D acu kan digh ula d amawal-agi ixuss' citt'ah' di teghdirawt (xas bab-is yefra-tt-id ad yesseqdec srid agemmay agrigi-alatini ay nesseqdac ass-a), am akken digh ur fazen ara kra seg yisumar (propositions) ay d-yexdem i kra n wawalen ur nelli ara di tutlayt-nnegh.

Akken yebghu yili, nekni deg leqdic-nnegh, nessaram ad d-nexdem amawal a yilin d ussnan (scientifique) di tarrayt-is (methodes), d amawal n usselmed di tira-s. Ad nesseqdec agemmay n tmazight am akken i d agh-yeddja internet ad t-nesseqdec taswiât-a :( meh'sub s 26 n yisekkilen. Maca, ssaramegh a d-nawi awal ghezzifen ghef tghawsiwin a d-nesqerdec deg-s. Ma d uguren ay yettmagar ass-a uheggi n yimawalen n tmazight, aql-agh ad d-nettughal ghur-sen sya ar sdat, ma yebgha R'ebbi.

Ihi ass-a, nezmer ad nettkel ghef R'ebbi, ad d-nebdut leqdic-nnegh. Djet-iyi kan ad awen-d-inigh (negh ad awen-d-âiwden s wugar n udeqqeq) amek a nexdem.

Nekk negh kenwi, ad d-nawi awalen umi ur nessin ara inumak, dgha ma llan kra seg-sen ssnen-ten medden, lemmer d lebghi ad d-rren fell-asen, ad agh-ten-id-sfehmen d acu-ten yernu ad agh-d-fken imedyaten (exemples) akken ad nefhem amek ay ten-sseqdacen. Ma zemren digh ad agh-d-adren kra n usefru negh n wanzi i deg d-yedda wawal-agi, dgha akken ay axir, imi "les citations" ttâawanent amdan mlih' akken ad yefhem kra n wawal. Ghef umedya : ma nesteqsa-d "d acu-t unamek n "tar'akna"", lemmer d lebghi, win yessnen anamek-is mi d agh-d-yerr, ad agh-d-yini : "tar'akna" d taz'erbit akken yebghu yili-tt, meh'sub d taz'erbit s umata, sakin ad agh-d-yefk amedya yernu, ma yessen anzi negh asefru i deg d-yedda yisem-agi, ad agh-t-id-yader, dgha deg wayen yerzan "tar'akna", qqaren anzi-yagi "Win yett'sen di tr'akna, yeqqar ccetwa tester'h'em".

Si tama nnid'en, ad d-nettawi daghen nekni, si tama-nnegh awalen UMI NESSEN INUMAK, nessexdam-iten ghur-negh, dgha nebgha mi a ten-ghren yemdanen n tmiwa nnid'en, ad agh-d-inin NITNI AMEK AY TEN-QQAREN ghur-sen. Ghef umedya, aghrum-nni umi neqqar nekni di Lar'ebâa "tamtunt", di Bgayet u di tama n Tudja, qqaren-as "tamttult", ma d nneâma-nni umi neqqar nekni lh'emmez', di tama n Yesser, di Bumerdas, qqaren-as "afercic".

Yugh lh'al, yezmer digh wemdan, ma nefka-d awal ur t-yessin ara maca ICUBA kra n wawal sseqdacen-t dinna ghur-sen, ad agh-t-id-yini. Ghef umedya, ma nessuter-asen i medden d acu-t unamek n wawal "ffernineh'", yili abâad' qqaren ghur-sen awal "fferkiked'", lemmer d lebghi ad agh-d-immeslay fell-as akken ad t-nissin digh, imi nekni iswi-nnegh maci d tamusni n wawalen "ur nessin ara", wanag d ajmaâ n s kra n wayen umi nezmer d awalen.

Si tama nnid'en, yernu akken yebghu yili, ttghimin-d yisebtar-agi (pages) ldin i weskasi (debat), yernu yal yiwen deg-wen yezmer ad d-yini s kra n wayen yettxemmim, yettmeyyiz deg wayen yerzan assefhem n wawal-a negh n wawal-adi.

Ihi, ssaramegh ad tilim tfehmem ayen nebgha ad t-nexdem u ad ilin at'as n wid a d-yefkem afus n tallalt (lemâawna) deg wanect-a ...

iles ilelli
04/02/2003, 19h06
UMUGH 1 (Liste 1)

D wagi ay d umugh amezwaru ay d-fernegh n wawalen ur nessin ara ghur-negh. Ddan-d deg-s wat'as n yemyagen akk d kra n yismawen iqdimen, kra deg-sen, yewwi-yi-d R'ebbi d akken negren di tama-nni i seg ten-id-leqd'egh (seg Yiwad'iyen). Ssaramegh-awen afud igerrzen :

ACERTUH'
(ur z'righ ara ma yella d isem n wemdan -isem uslig/nom propre- negh d isem n tghawsa, d acu kan, iteddu-d wawal-agi deg yiwet n tenfalit-expression i deg s-qqaren : leh'kem n U/ucertuh', meh'sub ghef leh'kem amesbat'li).

AFSAS
(awal-agi yerza tibexsisin)

AKEBBUD'
(d acett'id')

AXINNUS
(ahat d isem n yilef amect'uh' (?) imi ay d-iteddu deg yiwet n tenfalit-expression i deg s-qqaren : a yettissix/yettizz'if am uxinnus)

MEQNIZ'RI
(d isem n yiwen n ubeââuc)

TELLEMZIMER
(ahat d isem n yemghi ? imi ay d-iteddu deg yiwet n tenfalit-expression i deg s-qqaren : d awragh am tellemzimer).

TIBAJRIQIN
(d isem n yiwen n lexla, deg wakal n Yiwad'iyen, ur nez'ri ara d acu-t unamek-is)


Imyagen :

ah' (yettah')
ajfay (yettajfay)
ak (yettak)
alway (yettalway)
am (yettam, yettama)
ami (yettami)
amray (yettamray)

bah'et (yettbah'at)
baâet (yettbaâat)
bbehbeh (yettbehbib)
bbelbed' (yettbelbid')
bbelbez' (yettbelbiz')
bbender (yettbendir)
bberber (yettberbir)

tt'ermel (yett'ermil)

Yugh lh'al, win yesâan di twacult-is negh deg d-s-yezzin, abâad' yessnen ay yezmer ad t-yesteqsi, dgha awi-d lukan ad t-yesteqsi. Ma d nekk, si tama-w, nudagh, steqsagh timgharin d yemgharen ssnegh, maca ur amur meqqren deg wawalen-agi ur sen-ufigh ara tabadut (definition).

Tanemmirt meqqren i wid d tid merr'a a d agh-d-iâiwnen di leqdic-agi ...

I wumi !
06/02/2003, 04h34
Macci d yiwet n tamsalt i d-skefled s usentel-agi γef umawal. Yerna ayen akw i d-nnam ama d kec ama d Amnay nneγ wis sin d tideţ, maca nek aql-i a ţxemmimaγ amek a yegg umawal-agi imi tameslayt nneγ akw awalen-is beddun s yeskilen : A, U, I, T, anagar laż d fad. Tura ma d yeţwaru (amawal) am-inna n Baba Dallet, d amawal deg mawal. Akken ad tafed awal ilaq send a ţafed ażar-is syina a ţnadid sakin fell-as! Ma nebγa ad anaru amawal am widak n tmeslayin nniden ilaq ad anbeddel tira acku tura aql-aγ neţţaru akken nsel u macci akken iwata!

Tajmilt.

AMENAY2
07/02/2003, 15h00
azul fellawen akken ma tellam
Azul a yiles ilelli

bghigh ad gregh tamawt akken ad sseftigh kra n wawalen id udred' deg wumugh id urid'. s tidett, llan ger imeslayen id iwid' ur ten-nesseqdac ara ula daki ghur-neghdi tama n D-e-m deg Yeflisen maca llan kra id yellan eg wumugh, acu kan mgaraden cwiyya deg ususru.
ghef umedya, yella wawal:

AXINNUS : di tama anda zedghegh nesseqdac AXENNUS (tighri E deg wadeg n I). AXENNUS yekkad seg-s ASEXNUNES=ASEWSEX.
ihi, taghara n uxennus d ta:
AXENNUS= win yerkan, yec'c'ur d ilefd'an ama deg iccet't'id'en-is ama di tfekka-s.

TELLEMZIMER : yella yiwen n yisem n yemghi, imeqqid daki ghur-negh, neqqar-as AMEZZIR. Imeqqid aka wah'des di tez'gi. tettent wulli akk d izamaren.


ma d imyagen imu i d-sutred' tigzi, llan daghen wid nesseqac:

-BAH'ET= xsegh ad inigh d awal id yekka si taârabt. yella wemyag imu qqaren YABH'ATU=chercher, NADI. yeâni akken i t-id-fehmegh deg ususru-ines. yettbah'at ad yili d amyag id nessuli seg BAH'ET s "wettway"-----> ma s-nernu aws'il "TTWA" i wemyag

-BBEHBEH: amyag aki daghen mazal ar assa nesseqdacit ghur-negh: neqqar :
WINNA YEBBEHBEH=taghuct-is tughal bezzuget negh zuret, akken am win ad yewet wad'u.
Neqqar daghen BAHBAH d-aâyer (rregmat) neqqar-itent i win yesâan taghuct-is zuret (amzun d azabuq :D ).


Ar tikelt nnid'en
Neg'g'a-yawen talwit

Ali SAYAD
12/02/2003, 23h33
Au delà des convictions et motivations exposées précédemment par Iles Illeli et Amnay II, qui nous animent tous, car il y a urgence (chaque vieux, chaque vieille que meurt emporte dans le secret de la tombe une partie de notre bibliothèque vivante) . La langue kabyle a la chance de conserver non seulement la terminologie mais aussi l’emploi des mots et leur différents sens dans des phrases. La littérature orale (poésie, contes, adages et proverbes) aujourd’hui beaucoup de testes sont transcrits (il y a encore énormément de travail à faire pour combler toutes les lacunes), et depuis récemment la littérature écrite à laquelle il conviendrait d’ajouter les néologismes créés pour les besoins de la modernité, nous fournissent leur utilisation dans des phrases.
La langue guanche n’a pas eu le même destin : les Iles Canaries dont le Normand Jean de Béthencourt entama la conquête en 1402, furent reconnues espagnoles en 1479 et colonisées, christianisées, et « hispanisées » durant six siècles. Plus rien ne subsiste de cette langue qui demeurent pour ses fils un mythe. Comme tout mythe, il y a du vrai et du faux, il est attaqué par les mites. Les Guanches n’avaient nulle conscience de leur histoire, de leur origine. Un voyageur allemand, Wolfel, découvrit que les noms de lieux n’avaient aucune consonance ibérique et étaient bien plus anciens à l’histoire officielle, c’était bien des noms autochtones : Il recueillit toute la toponymie et établit une liste de mots vides de sens qu’il conviendrait d’habiller. Les Guanches, par ailleurs, grands de taille, dolichocéphales, avaient une parenté avec les Touaregs du Hoggar décrits par les voyageurs des XIXe et XXe siècles. De cet apparentement physique est venu l’apparentement linguistique et une concordance avec le « Dictionnaire touareg-français » du Père de Foucault. C’était pour Wolfel un travail de titans. Mais malgré la concordance fournie par la géographie et la linguistique, la prononciation des mots recueillis était bien espagnole (du fait que les Canariens ne pratiquaient plus leur langue depuis le XVe siècle) et les mots étaient sans accord. Un travail archéologique est fait pour retrouver le vocabulaire, mais on ne savaient pas comment relier les mots, il leur manquait une âme, l’âme grammaticale, la syntaxe, la morphologie.

Imaginons maintenant la situation de l’Afrique du Nord dans ses régions arabophones où les anciens berbères ont été dépossédés de leur langue, comme les Guanches, remplacée par l’arabe avec l’islam comme instrument idéologique. La dépossession des Guanches a commencé seulement au XVe siècles et leur langue est bien morte, elle n’a d’utilité que pour faire parler les vieilles pierres. Les plaines en Afrique du Nord a toujours été un lieu de lutte, d’enjeu pour la survie entre les villes et les montagnes. Les habitants aussi constituaient un enjeux, ils cultivaient la terre, ils étaient taillables et corvéables. Rien que pour la Région kabyle, toute la vallée du Sébaou, depuis les Abid n Chamlal chez les Amraoua, jusqu’à Dellys à l’embouchure de ce cours d’eau, passant par Laâzib n Zammoum et les Iflissen Oumellil, toute cette vallée était objet de convoitises et de luttes. Des populations berbérophones ont fui et remplacées par des ‘Abid comme à Chamlal, Bordj Ménaël, Bordj Amraoua (aujourd’hui Tizi-Ouzou), Bordj Boghni… Les Kabyles, au risque de perdre leur honneur, leur taqbaylit, ne pouvaient combattre les ‘Abid perçus de condition inférieure parce que soumis faisant partis du makhzen pour les uns et esclaves affranchis pour les autres. Même du point de vue des échanges matrimoniaux c’était seulement entre eux qu’ils se mariaient et assuraient leur reproduction. L’honneur kabyle exigeait en effet qu’on ne se mariât pas avec ces classes d’ Aklan (esclaves) et d’imsenden (clients inféodés).

Dans cette Kabylie arabophone, dans ces plaines arabophones qu’elles soient sétifiennes ou oranaises, les populations sont bien berbères mais arabisées, et pourtant la toponymie est riche de noms berbères. Mais des noms sans fraternels accords.

Je viens maintenant à l’essentiel de mon propos. Jeter en pâture des mots glanés partout sans source et sans contrôle est inutile et perte de temps quand il y a urgence. Chaque mot recueilli doit OBLIGATOIREMENT, SOUS PEINE DE NULLITE, comporter le lieu de la collecte, Si le mot concerne la civilisation matérielle, une photo ou un dessin sont appréciables, si possible le nom, l’âge et la profession de l’informateur, son emploi dans une ou plusieurs phrases pour déceler des sens différents, et bien entendu la prononciation locale testée sur plusieurs autres locuteurs de la localité. Il n’y a pas de kabyle au singulier mais des kabyles au pluriel.

I Wimi s’interroge (je vais essayer de dire plutôt le sens que de traduire) :
« Comment transcrire le vocabulaire de façon scientifique alors que tous les mots débutent par « a », « u », « i » au masculin et par « ta », « tu », « ti » au féminin (exception faite de « laz’ » et « fad ». S’il faut confectionner un dictionnaire, comme celui du Père Dallet, ça deviendrait un dictionnaire dans un autre, il faudrait alors rechercher la racine du mot. Mais si nous voulons faire un dictionnaire à l’égal de ceux des autres langues, il nous faudrait adopter une écriture car jusqu’à maintenant nous ne faisons que transcrire phonétiquement et non grammaticalement. »
I Wimi a bien raison de poser des a-priori, car toute démarche doit comporter un questionnement pour savoir où on va. Même si elles sont maladroitement formulées, elles constituent tout de même une démarche qu’il conviendrait d’enrichir. Quand il parle de transcription beaucoup de questions sous sous-jacentes. A travers la transcription phonétique et la transcription grammaticale il faut percevoir QUEL KABYLE utiliser. Mais a-t-on le droit de sacrifier un usage local au bénéfice d’un autre ? Sous quel critère serait-il le meilleurs ? Or, on sais aujourd’hui que c’est la production scientifique, matérielle et littéraire qui fait une langue. Si un parler n’est pas avantagé par ses locuteurs, il est condamné à mourir. Une langue ne peut exister et survivre que par l’usage qui en est fait par les siens d’abord, par ses clients ensuite.

En conclusion il faudrait se contenter de confectionner des dictionnaires et lexiques locaux, recueillir suffisamment des textes à transcrire PHONETIQUEMENT, assurer la traduction la plus précise possible. Les publier sous n'importe quelle forme pour les rendre accessibles à tous. Le reste est affaire de laboratoire où spécialistes de tous bords pourraient confronter leurs conceptions. Akka i tetterwat, yal wa, ad-d idhegger tadla-s s annar (que chacun jette sa javelle sur l'aire à battre).

Amicalement.

winna
19/02/2003, 01h49
Azul fell awen

Tikti agi ynek a iles-illeli tgerrez atas. Tikkelt-a vghigh kan ak-inigh belli llan wid iqeddcen yagi deg usentel agi n umawal amatu, maca xus'en ten wallalen. Yella dgha yewen urgaz di tama n Uqvu, i d ijem3en atas deg wawalen. Iqeddec deg mawal agi ghur's 10 issegwassen aya. Assa-gi iwwed' anda yetsnadi win at id issufghen (un éditeur), di t'murt nagh deg verra.

Nekk ad r'nugh ghef ayen d ennid' belli, yewwi-yagh a-naru inegalen atas, nagh ad nerr idlisen seg tutlayen nnid'en ar tagi negh. Ma nsawed' ansuget idlisen s tmazight, awalen ur ttruhun ara, yernu ma yella idlisen agi wenn3en, ad ughalen wawalen nghil ruhen, ad serrh'en deg ilsawen n warrac akkw d-teqcicin.

Tannemirt nwen atas.

I wumi !
19/02/2003, 03h34
A winna ayen i d-nnid' macci kan isεa azal, d azal imanis i gga!!!!

Ala tira a iselken Tameslayt nneγ, skud ur nettaru ara am igduden nnid'en, Taqbaylit tezga deg uzegwaγ!

Muqlet kan acuγer i teddar Tudayt! Yerna ayen s εeddan wudayen macci d ayen i nezmar a t-id-naru dagi, maca imi sεan Talmud yura, tameslayt nsen teddar ar ass-a n wussan. Yiwen wedlis i ţ-yessudren.

Tura imi Imaziγen ula di 2003 ala t'bel imi nessen, ur z'riγ d acu i γ-yeţrağun!

AMENAY2
02/03/2003, 15h30
Azul s-umata
Azul a Yiles a Gma!

Amek tga terwih't, amek t-tteddu teswiεt di tmaneγt? ssarameγ akken dayen ad yessufγen ar telwit.
Si tama-w aqli am Umenay:D , Tura aqlin uγaleγ d amedγas a mh'aynek: S'yada n ibexsisen (buxus):D.
yal ass yedda d yiman-is! D amaziγ n wassa n uzekka. Ur ttara aγben a gma: Qqraren imenza nneγ: "Smekti ameγbun γef imet't'awen".
Taqbaylit deg wul, deg idamen: Wer taqbaylit nneγ : Nek ulac-iyi!!. Mebla tamaziγt nneγ : dacu yaγ ?.
Ur lliγ seg wid inek'ren tutlayt, amezruy (ama dayen yehan , neγ dayen n dir). Anz'a n Yeflisen yessawal-iyi-d yal ass. Seg yal tamnat', deg yal akud: Taqbaylit teţţneflalid, tessawalaγ-d, Ur sen-berru, ur tt-neţţadja! akken yebγu yili lh'al.

Aqlin ihi uγaleγ-d , s tumert akk d tezmert. Abrid nneγ yessawen mac'c'i d kra, maca, akken yebγu yili: aqlaγ ad ten-magar!.
Anda yessawed' leqdic-ik a gma εzizen?
Anida yessawed Umawal, imu gant leqdic yesmatneγ "Kahina akk d tina nnid'en" (surfiyi acku ttuγ isem-is. Yiwet unejmuε drus akken ad cfuγ af yisem n yal amaslad';) ).
Asnermes (infrormation) γef tdukkla yessawed' tiγri nneγ , neγ?
Asures (enjeu) d win yesεan azal meqqren. Si tama-w, ad εerd'eγ ad ssiwd'ed tiγri anda akka lliγ.
I tesγent (Revue Taftilt), tefγed neγ mazal wiyya n wakud?
Deg laεnayt-ik , ass m a d-ffeγ ini-yi-d, akken ay-d-azned' yiwet.

Di tagara: Azal n 20 n wussan ayaki seg wass mi ruh'eγ syaki: Aqlin ufiγd ah'ric aki n Tencirt d ilem!! mac'c'i dayen yessefrah'en mad'i mad'i. Dacu i yuγen leqbayel nneγ, neγ uγen awk abrid nn N ''Chipalo" arumi?
Amzun d issyaxen id yekkan s-yaki!! as tinid' d issyaxen nni id yewten γef lεerc n'At QASI!! Ccix muh'end yedjad awal, ass-a aqlaγ niwd'ed γur-s. Yir zman!! akken yeccna Sliman εazem (fellas yeεfu rebbi).
Fuken aεni yemyura s tmaziγt?
Ulac uγilf seg dis aki, ayaki Z'riγt. Si tura d asawen ma yebγa yilew, a sed-nner Ifadden i tencirt aki n ''tira s tmaziγt".
Ma yella γur-k Is'ental nnid'en, ihi ak-iniγ : Ans'uf yisek. Awid isebter nekkni a nesqerdec timsal.
Id'ehr-ak lh'al d akken ulac at'as ger leqbayel nneγ imu iga lh'ir γef tmaziγt. Dayen anda iy d-ufid' wehmeγ, dayen ur yettεeddin ara deg lembud' a gma εzizen!!.
Yiwen n wanza iγ-d-djan imenza yenna: "Las'el-ik yedjak, win tebγid' yug-ik!" dacu i nezmer ad n-ini mendiγ anect-a?? Ulac! ulac! .

Ssarameγ timlilit di lxir akk d telwit i yal akk wid ad yeγren ad'ris aki.

A Yiles : Siwed'-asen akk slam ameqqran i watmaten d taysmatin nneγ di tdukkla.
Djiγ-ak lahna i kec'c' akk d twacult-ik.


...................Amenay

amur
31/08/2003, 19h00
ghuri yiwen umdakwel amazigh seg Taza (Merruk).yenna-yid d akken mmis n ilef qqaren as : axesxus.

ma d awal asexnunes neseqdac it ula d nekwni.anamek ines d win d yefka umenay wis sin.

tagi d tiririt i:
iles illelli:
AXINNUS
(ahat d isem n yilef amect'uh' (?) imi ay d-iteddu deg yiwet n tenfalit-expression i deg s-qqaren : a yettissix/yettizz'if am uxinnus)

amenay2:
AXINNUS : di tama anda zedghegh nesseqdac AXENNUS (tighri E deg wadeg n I). AXENNUS yekkad seg-s ASEXNUNES=ASEWSEX.
ihi, taghara n uxennus d ta:
AXENNUS= win yerkan, yec'c'ur d ilefd'an ama deg iccet't'id'en-is ama di tfekka-s.